Wpisz szukane hasło:  

lub znajdź hasła zaczynające się od litery:
z
I. przyim. łączący się z rzeczownikiem (lub innym wyrazem pełniącym funkcję rzeczownika) w D. lub N. Z rzeczownikiem w D.: 1. tworzy wyrażenia oznaczające miejsce początku ruchu, np. Wszyscy wyszliśmy z domu. Woda leci z kranu; 2. tworzy wyrażenia wskazujące na surowiec, z którego coś jest zrobione, np. Lubię wino z porzeczek. Dostała bukiet z samych róż. Uwaga: w tej funkcji wyrażenie przyimkowe może być stosowane wymiennie z przyd. przymiotną, np. sok z malin - sok malinowy; 3. tworzy wyrażenia określające czas, z którego coś pochodzi, np. Z rana padał deszcz. To powieść z czasów wojny; 4. tworzy wyrażenia mówiące o przynależności do grupy albo całości nazywanej przez przyłączany rzeczownik, np. Każdy z nas mógłby to zrobić. Był najstarszy z rodzeństwa; 5. tworzy wyrażenia oznaczające przyczynę jakiegoś stanu lub procesu, np. Byłam chora z miłości. Umarł z wycieńczenia. Z rzeczownikiem w N.: 1. tworzy wyrażenia wskazujące na osobę towarzyszącą komuś albo rzecz obecną przy kimś/ przy czymś, np. Kotka z kociętami zamieszkały w psiej budzie. Paweł z Gawłem mieszkali razem. Uwaga: gdy wyrażenie i drugi składnik podmiotu są równorzędne, wymagane jest orzeczenie w lm., np. Brat z siostrą kłócili się cały dzień. - gdy zaś składnik wyrażenia jest podporządkowany drugiemu składnikowi podmiotu, orzeczenie ma formę lp., np. Brat nie mógł dogadać się z siostrą; 2. tworzy wyrażenia o charakterze przysłówka, np. Z radością czekałam na tę chwilę; 3. tworzy wyrażenia o charakterze przydawki, np. Miała czapkę z wielkim pomponem; 4. tworzy utarte wyrażenia, np. z wyjątkiem kogoś/ czegoś (nie: *za wyjątkiem), z pomocą kogoś (nie: *za pomocą kogoś, ale: za pomocą czegoś), z początkiem…, z nadejściem… itp. Por. ze. II. partykuła łącząca się z rzeczownikami i liczebnikami, np. Czekałam na nią z godzinę. Do miasta był jeszcze z kilometr.

za
I. przyim. łączący się z rzeczownikiem (lub wyrazem pełniącym funkcję rzeczownika) w B., N. lub D. Z rzeczownikiem w B.: 1. tworzy wyrażenia określające ruch do tyłu, na tyły czegoś, np. Schowaliśmy się za dom; 2. tworzy wyrażenia oznaczające cel lub obiekt czynności, np. Zginęli za ojczyznę. Zapłaciliśmy za telefon. Uwaga: niepopr. *brać się za coś, popr. brać się do czegoś, nie: *brać się za robotę, ale: brać się do roboty; 3. tworzy wyrażenia określające czas czegoś, np. Spotkamy się za godzinę; 4. tworzy wyrażenia określające cenę czegoś, np. Kupiłem to za półdarmo a. za 100 zł; 5. tworzy wyrażenia określające zastępstwo, wskazujące na pełnioną funkcję, np. Zrobię to za ciebie. Uchodził za człowieka oszczędnego. Uwaga: niepopr. *pracować za kelnera, popr. pracować jako kelner. Z rzeczownikiem w N.: 1. tworzy wyrażenia określające miejsce z tyłu, za czymś, np. Schowaliśmy się za domem; 2. tworzy określenia związane z czasem, np. Zrobiliśmy to za jednym zamachem; 3. tworzy wyrażenia oznaczające cel poszukiwań, wędrówek, np. Wyjechał za pracą. Uwaga: niepopr. *stać za czymś, *szukać za czymś, popr. stać po coś, szukać czegoś, np. nie: *Za czym stoi ta kolejka? - ale: Po co stoi ta kolejka? Z rzeczownikiem w D. tworzy wyrażenia określające czas czyichś rządów, czyjegoś panowania, np. Działo się to za panowania Bolesława Chrobrego. II. wyraz dodawany do przymiotników i przysłówków o znacz. ‘zbyt, nadmiernie, więcej niż trzeba’, np. Ten płaszcz jest za długi. Dziecko zjadło za dużo cukierków.

zaaferowany
przym., M.lm. r. m.os. zaaferowani, st. wyż. bardziej zaaferowany; 1. ‘zajęty, pochłonięty, zaprzątnięty, zaabsorbowany czymś’, np. Wszyscy jesteśmy zaaferowani dzisiejszą uroczystością; 2. ‘świadczący o zaaferowaniu, będący wyrazem zaaferowania’, np. Z zaaferowanych min można było odczytać przejęcie i podekscytowanie.

zabawa
rzecz. ż., D.lp. zabawy, C.Ms.lp. zabawie, M.B.lm. zabawy, D.lm. zabaw, np. wyśmienita zabawa, dziecięce zabawy, zabawa klockami, zabawa z piłką, zabawa w sklep, zabawa z rówieśnikami, robić coś dla zabawy; zabawa karnawałowa, iść na zabawę.

zabawkowy
przym.; ‘służący do zabawy, też: związany z zabawkami’, np. zabawkowy odkurzacz, przemysł zabawkowy (a. zabawkarski).

zabawny
przym., M.lm. r. m.os. zabawni, st. wyż. zabawniejszy a. bardziej zabawny; ‘wywołujący śmiech, śmieszny, komiczny, wesoły’, np. zabawne dzieci, zabawna historia. Uwaga: wyraz błędnie używany w znacz. ’lubiący się bawić, skłonny do zabawy’, np. niepopr. *Z Jacka to zabawny chłopak, chodzi z imprezy na imprezę. - popr. Jacek jest bardzo zabawowy, chodzi z imprezy na imprezę. Por. zabawowy.

zabawowy
przym., M.lm. r. m.os. zabawowi; 1. ‘związany z zabawą’, np. plac zabawowy; 2. ‘lubiący rozrywkę zabawę’; np. zabawowe towarzystwo, zabawowa dziewczyna. Por. zabawny.

zabezpieczyć
czas. dok. (niedok. - zabezpieczać), zabezpieczę, zabezpieczył, zabezpiecz; 1.‘dać ochronę’; zabezpieczyć przed kimś/ przed czymś, np. Zabezpieczyliśmy mieszkanie przed włamaniem; 2. ‘uczynić bezpiecznym’; zabezpieczyć coś (czymś), np. Dziurę zabezpieczono deskami. 3.‘wmocnić, ochronić przed zniszczeniem’; zabezpieczyć coś czymś, np. Zabezpieczyli ściany dodatkową warstwą styropianu. Uwaga: wyraz błędnie używany w znacz. ‘zagwarantować, zapewnić coś’, np. niepopr. *Zabezpieczyliśmy wszystkim dzieciom ciepły posiłek. - popr. Zapewniliśmy wszystkim dziecim ciepły posiłek. Wyraz błędnie używany w znacz. ‘zaspokoić potrzeby’, np. niepopr. *Zabezpieczono palące potrzeby lokatorów kamienicy. - popr. Zaspokojono palące potrzeby lokatorów kamienicy.

zabieg
rzecz. m.nieżyw., D.Ms.lp. zabiegu, C.lp. zabiegowi, M.B.lm. zabiegi, D.lm. zabiegów.

zaborczy
przym.; 1. M.lm. r. m.os. zaborczy, st. wyż. bardziej zaborczy; ‘chciwy, zachłanny’, np. zaborczy człowiek, żona zaborcza w uczuciach; 2. M.lm. r. m.os. zaborczy; ‘związany z zaborami’, np. państwa zaborcze, walka zaborcza.

zabrać się
czas. dok. (niedok. - zabierać się), zabiorę się (nie: *zabierę się), zabierze się, zabiorą się, zabrał się, zabrali się, zabierz, zabrany, zabrawszy; zabrać się do czegoś/ kogoś (nie: *za coś/ za kogoś), np. Właśnie zabierałam się do pisania (nie: *za pisanie), kiedy przyszła Magda.

zach.
skrót wyrazu zachód - ‘strona świata’ (zob.) a. zachodni (zob.), pisany z kropką, czytany jako cały, odmieniany wyraz, np. Hiszpania leży na zach. [czyt. zachodzie] Europy a. w Europie Zach. [czyt. zachodniej].

zachodni
przym. od rzecz. zachód; np. zachodni wiatr, zachodnia ściana domu, języki zachodnie. Zob. zach. (skrót wyrazu).

zachód
rzecz. m.nieżyw., D.lp. zachodu, C.lp. zachodowi, Ms.lp. zachodzie, M.B.lm. zachody, D.lm. zachodów; 1. ‘moment schowania się Słońca a. innego ciała niebieskiego za linią horyzontu’, np. Wrócił do domu dopiero o zachodzie słońca; 2. blm.; ‘strona świata’, np. Z zachodu nadciąga niż atmosferyczny. Zob. zach. (skrót wyrazu); 3. a. Zachód, blm.; ‘kraje zachodnie’, np. Wielu młodych wyjeżdża na Zachód a. na zachód.

zachrypnąć
czas. dok., zachrypnę, zachrypnie, zachrypną, zachrypłem, rzad. zachrypnąłem (nie: *zachrypnęłem) [wym. zachrypnołem], zachrypł, rzad. zachrypnął [wym. zachrypnoł], zachrypła, rzad. zachrypnęła [wym. zachrypneła], zachrypliśmy, rzad. zachrypnęliśmy, zachrypnij, zachrypnięty, zachrypnąwszy, np. Od tego krzyku aż zachrypłem a. rzad. zachrypnąłem.

zachwyt
rzecz. m.nieżyw., D.lp. zachwytu, C.lp. zachwytowi, Ms.lp. zachwycie, M.B.lm. zachwyty, D.lm. zachwytów; zachwyt nad kimś/ nad czymś (nie: *kimś/ czymś, nie: *dla kogoś/ dla czegoś), np. Mężczyźni rozpływali się w zachwytach nad jej urodą (nie: *jej urodą, nie: *dla jej urody).

zaciekły
przym., M.lm. r. m.os. zaciekli, st. wyż. zacieklejszy a. bardziej zaciekły, np. zaciekła walka, zaciekły przeciwnik, (ktoś) zaciekły w swoim uporze.

zacier
rzecz. m.nieżyw., D.lp. zacieru, Ms.lp. zacierze, M.B.lm. zaciery, D.lm. zacierów, np. zacier ziemniaczany, zacier z żyta.

zacierka
rzecz. ż., D.lp. zacierki, C.Ms.lp. zacierce, M.B.lm. zacierki, D.lm. zacierek (nie: *zacierków), zwykle w lm., np. Na kolację ugotowałam zacierki na mleku.

zacisk
rzecz. m.nieżyw., D.Ms.lp. zacisku, C.lp. zaciskowi, M.B.lm. zaciski, D.lm. zacisków.

zacisze
rzecz. n., D.lp. zacisza, C.Ms.lp. zaciszu, M.B.lm. zacisza, D.lm. zaciszy (nie: *zacisz), np. Wolny czas najchetniej spędzam w domowym zaciszu.

zaćma
rzecz. ż., D.lp. zaćmy, C.Ms.lp. zaćmie, B.lp. zaćmę, M.B.lm. zaćmy, D.lm. zaćm (nie: *zaciem), np. Mój dziadek choruje na zaćmę a. ma zaćmę na lewym oku.

zadowalać
(nie: *zadawalać, nie: *zadowalniać), czas. niedok. (dok. - zadowolić), zadowalam, zadowalał, zadowalaj, zadowalający, np. Ta odpowiedź nas zadowala. Zadowalający w użyciu przymiotnikowym - ‘wystarczający, dość dobry, dostateczny’, np. zadowalające wyniki w nauce, zadowalający stan zdrowia.

zadra
rzecz. ż., D.lp. zadry, C.Ms.lp. zadrze, M.B.lm. zadry, D.lm. zadr, rzad. zader.

zaduch
rzecz. m.nieżyw., blm., D.Ms. zaduchu.