Wpisz szukane hasło:  

lub znajdź hasła zaczynające się od litery:
N
1. skrót wyrazu niuton (zob.), pisany wielką literą, bez kropki, stawiany zwykle po wymienianej liczbie, czytany jako cały, odmieniany wyraz, np. 1 N [czyt. jeden niuton], 2 N [czyt. dwa niutony], 5 N [czyt. pięć niutonów]; siła 1 N [czyt. jednego niutona], siła 3 N [czyt. trzech niutonów]; 2. północ (jako strona świata); z ang. North, z franc. i niem. Nord.

na
przyim. łączący się z rzeczownikiem (lub innym wyrazem pełniącym funkcję rzeczownika) w B. lub Ms., określający m.in. ‘miejsce’, ‘czas’, ‘przeznaczenie, cel’, ‘miarę’. Np. z rzecz. w B.: Pojechaliśmy na Hel. Jedziemy najpierw na Białoruś, a potem na Węgry. Poszliśmy na miasto (w znacz. ‘wyjść poza dom, żeby coś załatwić’ - niepopr. *iść do miasta). Weszliśmy na strych w poszukiwaniu staroci. Zdałem i na uniwersytet, i na politechnikę. Od poniedziałku idę na zwolnienie (nie: *na chorobowe). W sobotę pójdę na dyskotekę (ale: do dyskoteki - ‘do pomieszczenia, budynku’). Cieszę się na ten wyjazd. Jutro wyjeżdżamy na biwak. Na święta jedziemy w góry. Jest kwadrans na czwartą (przestarz.), lepiej: piętnaście po trzeciej. Trzeba kupić kiełbasę na grill i środek na komary. Jego motor osiąga prędkość 200 km na godzinę. Zbudował płot wysoki na trzy metry. Pot. dopuszcz. w jęz. środ.: iść na fabrykę, na kopalnię, na świetlicę, na stołówkę, lepiej: iść do fabryki, do kopalni, do świetlicy, do stołówki; ale: niepopr. (iść) *na sklep, *na kasę, *na poczekalnię, popr. iść do sklepu, do kasy, do poczekalni. Np. z rzecz. w Ms.: Byliśmy na Helu. Byliśmy najpierw na Białorusi, a potem na Węgrzech. Byliśmy na strychu. Studiowałem i na uniwersytecie, i na politechnice (ale: w akademii). Bawiliśmy się na dyskotece. Ona pracuje na poczcie albo na dworcu. Wszyscy czekali na sali a. w sali. Uwaga: pot. dopuszcz. w jęz. środ.: na zakładzie, na fabryce, na świetlicy, na stołówce, lepiej: w zakładzie, w fabryce, w świetlicy, w stołówce. Niepopr. *być na sklepie, *siedzieć na kasie, *czekać na poczekalni, popr. być w sklepie, siedzieć w kasie, czekać w poczekalni. Przyim. w połączeniach z wyrazami wielosylabowymi jest nieakcentowany, np. na dyskotece, na Białorusi itp.; akcentowany jest w połączeniach z jednosylabowymi formami zaimków, np. na nas, na mnie, co ty na to itp. oraz w połączeniach z jednosylabowymi rzeczownikami, np. na Hel, na wieś, na bok itp.

nabój
rzecz. m.nieżyw., D.Ms.lp. naboju, M.B.lm. naboje, D.lm. naboi [wym. naboji] a. nabojów, np. Strzelaliśmy tak długo, aż zabrakło nam naboi a. nabojów.

nabór
rzecz. m.nieżyw., D.lp. naboru, Ms.lp. naborze, M.B.lm. nabory, D.lm. naborów. Uwaga: nabór najczęściej należy zastępować innymi wyrazami, np. nabór na uniwersytet, lepiej: rekrutacja na uniwersytet; nabór do pracy, lepiej: przyjmowanie do pracy; nabór do wojska, lepiej: pobór do wojska.

nabrzmiały
imiesł. od czas. nabrzmieć w użyciu przym.; 1. ‘zniekształcony przez obrzmienie’, np. nabrzmiałe powieki, nabrzmiała noga; 2. ‘wypełniony sokami, pękaty’, np. nabrzmiałe pąki; 3. pot. ‘bardzo pilny, niecierpiący zwłoki’. Uwaga: w tym znacz. nadużywany, np. nabrzmiała sprawa, lepiej: pilna sprawa.

nabrzmieć
czas. dok. (niedok. - nabrzmiewać), tylko w 3.os., nabrzmieje, nabrzmiał, nabrzmiała, nabrzmiało, nabrzmiały (zob.), np. Od długiego stania nabrzmiały mu nogi.

nachalny
przym., M.lm. r. m.os. nachalni, st. wyż. nachalniejszy a. bardziej nachalny; pot. ‘natrętny, naprzykrzający się, natarczywy, bezczelny’, np. Nie lubiliśmy Krzyśka, bo był wobec nas bardzo nachalny.

naciec a. nacieknąć
czas. dok. (niedok. - naciekać), tylko w 3.os., nacieknie a. rzad. naciecze, naciekł (nie: *nacieknął), naciekła (nie: *nacieknęła), naciekło, naciekły, naciekłszy.

na czele
zob. czoło.

naczynie
rzecz. n., D.lp. naczynia, C.Ms.lp. naczyniu, M.B.lm. naczynia, D.lm. naczyń.

naczynko a. naczyńko
rzecz. n., D.lp. naczynka a. naczyńka, Ms.lp. naczynku a. naczyńku, M.B.lm. naczynka a. naczyńka, D.lm. naczynek a. naczyniek.

nad
przyim. łączący się z rzeczownikiem (lub innym wyrazem pełniącym funkcję rzeczownika) w B. lub N., określający m.in. ‘cel’, ‘miejsce’, ‘czas’, tworzący wyrażenia porównujące coś z czymś, wskazujące na problem, temat czegoś. Np. z rzecz. w B.: Skowronek wzleciał nad drzewa. Jutro jedziemy nad jezioro. Kocham cię nad życie. Nie miałem przyjaciela nad Adama. Np. z rzecz. w N.: Mgła unosi się nad łąkami. Cały urlop spędziłem nad morzem. Kraków leży nad Wisłą. To było nad ranem. Siedziałem pół dnia nad tym zadaniem. Zob. też nade.

nad
- 1. przedrostek tworzący czas. pochodne, np. nadkroić, nadpsuć, nadlecieć; 2. część składowa przymiotników, przysłówków i rzeczowników mających za podstawę wyrażenie przyimkowe z przyimkiem nad, np. nadgraniczny, nadspodziewanie, nadbrzeże; 3. przedrostek łączący się z rzeczownikami i przymiotnikami, wskazujący na ich wysoki stopień, wykroczenie poza normę, np. nadleśniczy, nadczłowiek, nadciśnienie, nadmetraż, nadgodzina.

nadaremnie a. na darmo, a. daremnie, a. darmo
przysł.; ‘bezskutecznie, niepotrzebnie, na próżno’, np. Nadaremnie tu czekacie i tracicie czas.

nade
forma przyimka nad (zob.) używana tylko w kilku tradycyjnych połączeniach: nade mną [wym. nade mną], nade wszystko, przestarz. nade mnie, nade dniem, nade drzwiami, nad wsią, np. Nade mną było rozgwieżdżone niebo. Kocham cię nade wszystko.

nadejść
czas. dok. (niedok. - nadchodzić), nadejdę, nadejdzie, nadejdą, nadszedłem (nie: *nadeszłem), nadszedł, nadeszła (nie: *nadszedła), nadeszli, nadejdź, nadszedłszy, np. Szybko nadeszła noc. Robert nadszedł z innej strony niż się spodziewałam.

nadepnąć
czas. dok., nadepnę, nadepnie, nadepną, nadepnąłem (nie: *nadepnęłem, nie: *nadepłem) [wym. nadepnołem], nadepnął [wym. nadepnoł], nadepnęła [wym. nadepneła], nadepnęliśmy, nadepnij, nadepnięty, nadepnąwszy, np. Niechcący nadepnąłem mu na odcisk.

nadgorliwiec
rzecz. m.os., D.lp. nadgorliwca, C.lp. nadgorliwcowi, Ms.W.lp. nadgorliwcu, M.lm. nadgorliwcy, D.B.lm. nadgorliwców; ‘ktoś przesadnie gorliwy’, np. Jacek w klasie uchodził za nadgorliwca.

nadmierny
przym., nie stopniuje się; książk. ‘zbyt wielki, ogromny’, np. nadmierny wysiłek, nadmierny wzrost, nadmierne wydatki. Uwaga: niepopr. używany z rzeczownikami konkretnymi, np. niepopr. *nadmierne owłosienie, popr. obfite a. niepotrzebne owłosienie; niepopr. *nadmierny dom, popr. za duży a. ogromny dom.

nadwerężyć a. nadwyrężać
[wym. nadwerenżać a. nadwyrenżać], czas. niedok., nadwerężam a. nadwyrężam, nadweręża a. nadwyręża, nadwerężał a. nadwyrężał, nadwerężaj a. nadwyrężaj; ‘osłabiać coś przez zbytni wysiłek, uszkadzać, nadwątlać np. siły, zdrowie itp.’, np. Czytając przy tak słabym świetle, nadwerężasz a. nadwyrężasz wzrok.

nadwozie
rzecz. n., D.lp. nadwozia, Ms.lp. nadwoziu, M.B.lm. nadwozia, D.lm. nadwozi.

nadzieja
rzecz. ż., D.C.Ms.lp. i D.lm. nadziei [wym. nadzieji], M.lm. nadzieje, np. Niech żywi nie tracą nadziei.

naganny
przym., st. wyż. bardziej naganny a. rzad. naganniejszy, np. naganne zachowanie.

nagi
przym., M.lm. r. m.os. nadzy, nie stopniuje się.

nagminny
przym., nie stopniuje się; ‘szeroko rozpowszechniony, bardzo częsty, powszechny, pospolity’, np. W tej dzielnicy dochodzi do nagminnych kradzieży. Należy zwrócić uwagę na nagminne błędy językowe. Uwaga: użycie przym. nagminny jest poprawne tylko w odniesieniu do zjawisk niepożądanych (nie: *nagminna pomoc, nie: *nagminne współczucie itp.).